Spomen-ploče Pančeva: Tihi čuvari sećanja u javnom prostoru

Značaj ovih obeležja predstavljen je i na izložbi „Spomenici, spomen-ploče i skulpturalna dela u Pančevu“, koja je u martu 2022. godine organizovana u Narodnom muzeju Pančeva. Izložbu je priredio Zavod za zaštitu spomenika kulture u Pančevu, povodom 29 godina postojanja ove ustanove, sa ciljem da se prvi put sistematski prikažu i objedine podaci o memorijalnim obeležjima u gradu.

Spomen-ploče, za razliku od monumentalnih spomenika, najčešće su vezane za konkretna mesta – fasade kuća, javne ustanove, ulice ili trgove – i podsećaju na ličnosti, događaje ili važne istorijske trenutke. Njihova uloga nije samo memorijalna, već i edukativna.

Kako ističe Slobodanka Perović, istoričarka u Zavodu za zaštitu spomenika kulture, spomenici i spomen-ploče čuvaju uspomenu na ljude i događaje značajne za istoriju Pančeva i omogućavaju mlađim generacijama da saznaju ko su bili oni koji su oblikovali grad kakav danas poznajemo.

Pančevo, kao grad bogate istorijske i umetničke tradicije, poseduje veliki broj ovakvih obeležja, pored kojih se često prolazi bez svesti o njihovom značenju. Upravo zato cilj izložbe i pratećeg kataloga bio je da se javnosti približi priča o spomen-pločama, spomenicima i skulpturama – kome su posvećeni, šta obeležavaju i zašto su važni.

Među najznačajnijim spomeničkim obeležjima u Pančevu nalazi se i najstariji spomenik u gradu – krst na Trgu kralja Petra, podignut 1804. godine u čast Prvog srpskog ustanka. Iako nije spomen-ploča u klasičnom smislu, njegova sudbina oslikava odnos društva prema memoriji: uklonjen je 1941. godine, zaboravljen, da bi sredinom devedesetih u porti Uspenske crkve bilo pronađeno 13 njegovih fragmenata. Nakon obnove, krst je vraćen na prvobitno mesto, kao snažan simbol istorijskog kontinuiteta.

Zavod za zaštitu spomenika kulture Pančeva u katalogu izložbe trenutno beleži više od 70 spomenika, spomen-ploča i skulpturalnih dela, a taj broj se stalno uvećava. Među novijim obeležjima su Spomenik žrtvama ratova devedesetih, skulptura „Pančevački čitač“ ispred Gradske biblioteke, kao i spomenik psu Leu, koji je stradao spasavajući devojčicu – jedinstven primer ove vrste u svetskim razmerama. Iako se razlikuju po formi i nameni, sva ova dela zajedno grade slojevitu mapu sećanja grada.

Posebno je važno razgraničenje pojmova koje su autorke izložbe, Marina Miljuš i Slobodanka Perović, želele da približe javnosti: razliku između spomenika kulture kao zakonom definisanog nepokretnog kulturnog dobra, spomenika u okviru zaštićenih urbanih celina, i javnih spomenika ili spomen-ploča koji imaju memorijalnu ili estetsku funkciju, ali nisu nužno pod zaštitom.

U tom kontekstu, spomen-ploče zauzimaju važno mesto kao „lične karte“ grada – male, ali sadržajne. Plan Zavoda za zaštitu spomenika kulture Pančevo je da se kompletna mapa spomenika i spomen-ploča digitalizuje i učini dostupnom putem interneta, kroz interaktivnu platformu koja će omogućiti lakši pristup informacijama i dugoročno očuvanje podataka.

Potpisivanjem protokola o saradnji sa Muzejem žrtava genocida 2022. godine, dodatno je naglašena potreba za sistematskim i odgovornim bavljenjem kulturom sećanja. U tom procesu, spomen-ploče Pančeva ostaju trajni, tihi svedoci prošlosti – umetnički skromni, ali istorijski i simbolički izuzetno snažni u javnom prostoru grada.

Ovaj tekst je nastao u okviru projekta koji sufinansira Pokrajinski sekretarijat za kulturu i javno informisanje. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.