Pančevo grad Uroša Predića: Umetnost koja traje

Jedan od najznačajnijih predstavnika srpskog akademskog realizma, rođen 1857. godine u rodnom Orlovatu, ali vezan za Pančevo kroz skoro čitav svoj život i stvaralaštvo, ostavio je gradu na Tamišu dela koja i danas inspirišu i ostavljaju bez daha.

Sveti ikonostasi i crkvena umetnost

Jedan od najvažnijih momenata Predićevog prisustva u Pančevu jeste njegov rad na ikonostasu u Hramu Preobraženja Gospodnjeg, jednoj od najlepših crkvenih građevina u gradu. Hram je izgrađen između 1873. i 1878. godine i pod zaštitom je Republike Srbije kao spomenik kulture od izuzetnog značaja.

Predić je upravo ovde ostavio svoj trag oslikao ikonostas 1911. godine. Njegov ikonostas u Svetom Preobraženju predstavlja spoj kanonske tradicije i duboke umetničke ekspresije — delo koje nadilazi puku ikonopisnu tehniku i postaje simbol estetskog dijaloga crkve i moderne umetnosti.

Ovaj ikonostas, kao i ostale crkvene slike koje je radio, karakteriše precizno vođen realizam i poštovanje prema svetim likovima, ali i posebna senzibilnost ka lokalnoj zajednici. Predić je često koristio likove stvarnih ljudi kao modele za figure svetitelja i apostola, što njegova dela čini ne samo vizuelno lepim, već i emotivno povezanima sa Pančevcima koji su ih gledali i stvarali sećanja pored njih.

To je Predićev najobimniji ikonopisački rad, na kojem je radio dve godine. I danas se vode polemike u crkvenim krugovima i među sveštenstvom, o tome koliko je njegovo ikonopisanje bilo kanonsko, a koliko „grešno“. Pripadnici „tvrde struje“ mu zameraju što je za likove svih ikonostasnih likova ove pančevačke crkve „upotrebio“ likove postojećih Pančevaca. Do tada – to nijedan ikonopisac nije uradio, bar ne do tolike prepoznatljivosti i ne da je to otvoreno priznavao. Predić, međutim, nije bio samo ikonopisac. Bez pretenzije da se ovaj slikarski pravac omalovaži, Predić je bio ikonopisac, akademski slikar i erudita koji je smatrao da crkva ne treba da guši umetnost.

Tako su, recimo, likovi 12 apostola – portreti pančevačkih sveštenika, Presvetoj Bogorodici je dao lik učenice Milese Stojanović, u liku svetog Nikole se prepoznaje Josif Predić, slikarev rođeni brat… Recimo, da bi se ovo ovekovečavanje Pančevaca u likovima svetitelja moglo podvesti i pod diskretnu „iščašenost“ kakva je dopuštena i čak poželjna u radovima najvećih umetnika. To je način da se naslikana stvarnost pretvori u umetnost, a umetnost u pouku i lepotu.

Predić je verovao da umetnost može svet učiniti boljim mestom

Itekako je Predić verovao da umetnost može i treba svet učiniti boljim mestom. Potaknut tim uverenjem, uradio je i čuvenu sliku „Vesela braća, žalosna im majka“. Želja mu je bila da svoje suseljane trgne, da se prepoznaju u pijanim veseljacima koji se, baš ih je tako prikazao na svom platnu, teturajući odnekud vraćaju ili nekuda odlaze, biće iz bircuza u bircuz.

Pričao je kasnije Predić kako mu je žao što njegovi Banaćani svinjske daće obavezno završavaju pijanstvom i kako je ovom slikom hteo da im se naruga, ali za njihovo dobro. Avaj! Orlovaćani koji su se, naravno, prepoznali u slici, bili su potpuno oduševljeni kako ih je njihov Predić namalao. I on se sam smejao svom pokušaju da ih slikom otrgne od alkohola. Kada je jedared jednom od svojih prijatelja govorio o ovom delu, rekao je da je tek slikajući spoznao koliko je debelo i duboko banatsko blato: – Nisam bio svestan da su banatske ulice toliko posrane. Oprosti mi ružnu reč, ali tu vekovima prolazi stoka i sve to pogani, pa kako bi drugačije i bilo.

Portreti Pančevaca — istorija u likovima

Pored crkvene umetnosti, Uroš Predić je u Pančevu radio i kao portretista. Počevši od 1885. godine, beležio je lica različitih društvenih slojeva — od imućnih porodica do manje poznatih sugrađana.

U Narodnom muzeju Pančevo čuva se trideset dela Uroša Predića (većinom portreta, uz nekoliko ikona, skica, studija), iz različitih perioda umetnikovog života, pa je u njima, osim različitih tema i tehnika, donekle moguće sagledati i istrajnost i stabilnost u njegovom opusu, ali i povremena odstupanja, odmerenija stilska previranja i slobodnije izražavanje.

U njegovim portretima prepoznajemo ne samo fizički izgled, već i karakter osobe — bilo da je reč o naučnicima, sveštenicima ili običnim građanima koje je slikar doživljavao kao ravnopravne nosioce priče o svom gradu. Njegova sposobnost da ponudi psihološku dubinu svakom modelu čini portrete gotovo živima i danas.

Vreme koje je proveo na školovanju u Pančevu, vrsnom umetniku Urošu Prediću bilo je dovoljno da ostavi neizbrisiv trag u kulturnom životu grada. Prijateljstvo između industrijalca Đorđa Vajferta i Predića dovelo je do nastanka jednog od najznačajnijih i najboljih Vajfertovih portreta, 1927. godine, koji se danas nalazi u okviru zbirke Narodne banke Srbije u Beogradu.

Nasleđe Uroša Predića koje traje

Uroš Predić (Orlovat, 7. decembar 1857 — Beograd, 11. februar 1953) bio je srpski slikar. Uz Paju Jovanovića i Đorđa Krstića smatra se za najznačajnijeg srpskog slikara realizma. Predić je najviše ostao upamćen po svojim ranim radovima, u kojima je prikazao „stvaran” život običnih ljudi. Kasnije je dao veliki doprinos u crkvenom slikarstvu i portretima. Predićev opus obuhvata 1.658 radova.

Pančevo je zauvek obeležila Predićeva umetnost — od crkava do galerija i duša ljudi koje je slikao. Zbog njega jedna od najstarijih obrazovnih institucija u gradu nosi njegovo ime, a njegovo delo ostaje sastavni deo lokalnog kolektivnog sećanja.

U vremenu kada mnoge umetničke vrednosti prolaze nezapaženo, Predićevo stvaralaštvo u Pančevu podseća nas na važnost kulturne memorije i veze između umetnosti i zajednice. Njegove slike i ikonostasi nisu samo umetnička dela – oni su prozori u prošlost koje i danas utiču na identitet grada i njegove ljude.

Ovaj tekst je nastao u okviru projekta koji sufinansira Pokrajinski sekretarijat za kulturu i javno informisanje. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.